سَعى » عرض اندامى نداشت ، زيرا اصل زمين نتيجه‌ى سعى و كوشش كسى نيست و نمىتواند هم باشد ، و تنها كارى كه روى زمين انجام داده و مالى كه مصرف كرده ملك صاحب‌كار و صاحب‌مال است و بس ، و آيه‌ى « هو الذى خلق لكم ما فى الارض جميعاً » ( سوره‌ى بقره ، آيه‌ى 29 ) مالكيت زمين را ميان همگى مردم مشترك قرار داده ، و اختصاص ملكيت زمين براى اشخاص بر خلاف اين جعل و قرارداد الهى است . و چون زمين از آن همه‌گان است و هر كس به‌اندازه‌ى نياز و كوشش خود حق دارد بخشى از آن را مورد بهره‌بردارى اختصاصى خود قرار دهد ، هرگز كسى حق ندارد به‌بيش از حاجت خود به آن دست زند ، و ديگران را از زمين مورد نيازشان محروم سازد ، كه اگر بيش از اندازه‌ى نياز خود را احيا كرد چنان‌چه نيازمندى در آن سامان بود كه به‌اندازه‌ى نيازش زمينى نداشت ، اين حق اولويت را هم كه‌قبلًا بر اثر زنده‌كردن و احياى زمين داشت ديگر ندارد و تنها مىتواند ارزش كار و مالى را كه بيش از نيازش مصرف كرده دريافت كند و زمين را به‌نيازمندش تحويل دهد ، و اگر اين نيازمند توان پرداخت چنان مبلغى را نداشت بايستى از بيت‌المال مسلمين پرداخت شود تا هر صاحب حقى به‌حقش آن‌گونه كه شايد و بايد برسد و در غير اين صورت بايستى حقى مناسب و عادلانه براى محرومان از احياى اين زمين‌هاى افزون بر حاجت زمين‌داران براى ايشان مقرر گردد . مسأله‌ى 562 - اگر قنات ، چشمه ، چاه و يا هرگونه آب‌راه ديگرى احداث كند ، و يا راهى از رودخانه و يا از دريايى بسازد تنها به‌اندازه‌ى مصرفش نسبت به‌اين آب‌ها اولويت دارد ، و آبهاى زياده از مصرفش در اختصاص او نيست ، كه اگر نيازمندى از او درخواست بهره‌بردارى از آب‌هاى زيادى كرد حق ندارد آب را به‌او بفروشد ، زيرا اين آب نتيجه‌ى سعى او نيست و مال همگانى است ، و تنها حق دارد مالى را به‌عنوان حق الزحمه‌ى بيرون آوردن آب دريافت كند و بس . و نيز اگر بيش از حدّ نيازش از دريا - چه در خود ماهى و چه در قيمت ماهى - صيد ماهى كرد ، اين زياده نيز ملك او نيست ، و بايستى در برابر حق‌الزحمه‌اش ، آن‌چه را كه